Nguyễn Quốc Khánh (Subits | Hdvnbits)
Châu Phi, 2 triệu năm trước
sự sống trên trái đất có diện mạo hoàn toàn mới
Đầu tiên tổ tiên ta đứng lên đi bằng hai chân
tách biệt hẳn với các loài động vật khác
Giờ ta sẽ gặp những sinh vật đã đi bước tiếp theo
từ vượn cổ đại thành người
những sinh vật có lẽ giống thế này
Tôi đang du hành ngược thời gian
Khoa học giúp ta xây dựng bức tranh về quá khứ...
.... làm sống dậy những tổ tiên đã chết
Bạn hãy cùng tôi tham gia cuộc hành trình tìm hiểu nguồn gốc loài người
Giờ ta đang ở một thời điểm quan trọng trong lịch sử của mình
ngã rẽ trong quá trình tiến hóa
Ở nơi đây
không chỉ có một loài người vượn sống trên bình nguyên, mà là nhiều loài
một trong số đó là tổ tiên của ta - nhưng loài nào?
Nguyễn Quốc Khánh dịch phụ đề
Đây là loài "Paranthropus boisei" gọi tắt là "boisei".
Đôi lúc ta có thể khám phá nhiều điều
về hành vi của một loài
mà chỉ cần dựa vào một, hai lần quan sát đơn giản
những con boisei này không phải là ngoại lệ
Nếu phải chọn một loài nào đó hiện giờ trong thế kỷ 21
tương tự thế này
thì đó là loài đười ươi
Đây là con đực trưởng thành
còn đây là con cái trưởng thành
Con đực cao hơn khoảng 1.4 mét
nặng gần gấp đôi
sự chênh lệch này cho ta biết lối sống của chúng
Nó là con đầu đàn. Cơ thể to lớn, sức mạnh của nó
giúp các thành viên khác gắn kết với nhau
và chỉ nó mới được giao phối với tất cả các con cái khác
Nó cũng không phải là con cái bình thường mà là con cái lớn nhất của bầy
Nhưng vị thế đó có thể đang bị de đọa
Một con cái trẻ đang tìm bầy mới
Nhưng một kẻ lạ mặt có thể làm mất cân bằng quyền lực
thường là cái gai đối với bầy vượn đã ổn định
Nếu muốn có được chỗ đứng trong bầy
kẻ mới tới phải được chấp nhận từ con đực đầu đàn
và ở mức độ nào đó là từ các con cái khác
Dù rắc rối có thể nảy sinh
nhưng con đực đầu đàn đã có vẻ hứng thú
Nó dường như muốn có thêm thành viên dù hậu quả thế nào
Lắp ghép những điều ta biết về những sinh vật này
từ xương mà sau này chúng sẽ để lại
các nhà khoa học cho rằng họ biết vai trò của chúng
trong quá trình tiến hóa của bạn và tôi
Nhưng giờ ở đây, Đông Phi, 2 triệu năm trước
ta có thế làm nhiều việc khác
ta có thể tận mắt chứng kiến
sinh hoạt hàng ngày của từng người vượn
và có thể khám phá xem trong ta còn bao nhiêu phần của chúng
Để làm thế, ta sẽ phải theo cuộc sống
của một loài người vượn khác với loài boisei
Ta sẽ phải quan sát kỹ hơn các loài người vượn giống thế này
Homo habilis
Chúng không làm tôi nhớ tới loài nào còn sống ở thế kỷ 21
Châu Phi 2 triệu năm trước là môi trường sống đa dạng nhất trái đất
có những sinh vật vừa quen, vừa lạ
Dinofelis, cọp răng kiếm.
sinh vật khổng lồ giống voi, Deinotherium
Loài ancylotherium ăn cỏ
Và không giống những gì ta tưởng tượng ở thế kỷ 21
ở đây có nhiều loài người vượn 2 chân
Loài habilis -
chuyên ăn xác chết
Rudolfensis - đối thủ cạnh tranh với kích thước lớn hơn một chút
Loài boisei giống đười ươi
Một loạt loài vượn đứng thẳng
Mỗi loài đều có cách sống riêng của mình
ta sẽ thừa hưởng cách sống từ một trong số đó. Vấn đề là
loài nào? Bạn nhận ra mình trong loài nào?
Đâu là tổ tiên của ta?
Muốn tìm ra, trước tiên ta phải hỏi sao lại có nhiều loài đến vậy?
Tại sao 2 triệu năm trước lại có nhiều loài người vượn?
Lý do không phải là trái đất mà là từ không gian
Mọi việc hóa ra là lỗi của mặt trời
Khi trái đất bay quanh mặt trời nó luôn nghiêng một góc nhỏ
Đó là lý do sao lại có mùa. Góc nghiêng càng lớn
tác động càng lớn. Nhưng góc nghiêng này luôn thay đổi
cách thế kỷ 21 của ta 3 triệu năm
góc nghiêng này lớn lên
Trên trái đất, mùa hè lạnh đi
Băng giá ở hai cực tạo nên trong mùa đông nhưng không tan nhiều trong mùa hè
Năm này qua năm khác các tảng băng ở cực lớn lên
giữ lại ở đó khối lượng nước khổng lồ của hành tinh này
trái đất khô dần
Ở Đông Phi, một diện tích lớn rừng mưa, rừng thưa biến mất
để lại đằng sau nhưng bụi cây rải rác
Một loài đặc biệt chiếm lấy chỗ trống
Cỏ
Cây mới mọc lên thì loài động vật mới xuất hiện
thích nghi dần dần để xử lý được thức ăn mới
ví dụ như cái dạ dày 4 ngăn của con eland
tiêu hóa được cỏ cứng giống như bò ngày nay
Động vật mới lại tạo ra thức ăn mới
Lại có các sinh vật tiến hóa để ăn thức ăn đó
Đó chính là mấu chốt trả lời câu hỏi
là tại sao thời kỳ này lại có nhiều loại người vượn đến vậy
2 triệu năm trước thế kỷ 21
Châu Phi mang lại nhiều
cái để ăn và nhiều cách sống
rất nhiều loài động vật đã tiến hóa để sống ở đây
từ loài ancylotherium tới người vượn
Ví dụ như cây sậy này
Tôi không ăn được cây này
nhưng có loài người vượn ở đây lại ăn được
loài boisei. Những sinh vật này đã thích nghi rất tốt
để tận dụng phần lớn thức ăn có xung quanh chúng
cơ hàm cực khỏe bộ hàm lớn
răng hàm to gấp 4 lần răng người ngày nay
chúng có thể ăn những loài thực vật cứng nhất
như rễ của mấy cây sậy này
Khẩu vị của boisei đã khiến chúng phát triển nhanh
Mùa khô lần này bất thường kéo dài đã nhiều tháng
nhiều loài động vật đã bắt đầu gặp khó khăn
nhưng với bầy người vượn này kiếm ăn không phải là khó
Thức ăn có nhiều lại ngay trong tầm tay
chúng có nhiều thời gian cho trò tiêu khiển ưa thích - giao phối
Con cái mới vẫn quẩn quanh bên bầy
đợi chờ cơ hội tiếp cận con đực đầu đàn
với con cái đầu đàn hiện tại nó có thể là mối đe dọa
nhưng con đực đầu đàn lại nghĩ đơn giản hơn
con cái mới không phải là mối đe dọa mà là một thách thức
Mặc dù hầu như chỉ ăn cây cỏ
nhưng dấu vết trên răng cho ta thấy
có một loại thịt mà boisei rất khoái khẩu -
mối
Độ khoái khẩu tăng gấp đôi khi đó là bữa ăn lãng mạn
Vuốt ve âu yếm là cách các loài vượn gần gũi với nhau
loài boisei cũng không ngoại lệ
con mới đến thành kẻ được ưa thích
nhưng liệu nó có được cả bầy chấp nhận không
thì chưa biết được
Trong khi bầy boisei sống dễ dàng chỉ có vấn đề nội bộ là đáng kể...
thì các loài người vượn khác xoay sở thế nào?
Loài homo habilis ta gặp lúc trước đang gặp khó khăn với mùa khô
khó khăn hơn nhièu so với người hàng xóm boisei
Đây là con đực đầu đàn nó tìm được tổ ong
Vị trí đầu đàn của nó chỉ phụ thuộc vào khả năng tìm thức ăn
Mặc dù nguy hiểm, và cũng chả có nhiều
nhưng cơn đói buộc nó phải tìm cách lấy
Đó là một trong những con cái mà con đực đầu đàn giao phối
Giờ thì nó vẫn bám lấy con đực nhưng nếu bầy không sớm có thức ăn
thì sẽ tan vỡ hết
đây chính là anh chàng đã tấn công ô tô lúc trước
mấy ngày rồi mới được ăn
Thực tế là loài habilis đang phải vật lộn
lý do thì rất đơn giản
chúng không có được sự thích nghi dặc biệt như loài boisei
không có răng to, hàm lớn
loài habilis không thể ăn
những loài cây cứng có nhiều ở cuối mùa khô
những món đặc sản của boisei như rễ cây v.v.
không có trong thực đơn của chúng
Để bù đắp lại việc thiếu công cụ ăn đặc biệt
loài habilis sử dụng lối sống khác
chúng phát triển thành những kẻ cơ hội đặc trưng
Những kẻ ăn xác chết, luôn sẵn sàng thử bất kỳ cái gì mới để tồn tại
Nhưng lối sống này không dễ dàng
vì trong khi loài boisei biết phải tìm thức ăn ở đâu
thì bữa ăn của loài habilis lại có thể ở bất kỳ đâu
muốn có được thì phải tìm kiếm không mệt mỏi
Nhưng chỉ tò mò không thôi
thì không đảm bảo được là sẽ tìm được bữa ăn
mà còn cần chút may mắn nữa
Này, anh kia!
Nếu nói về may mắn
thì bầy này gần đây không có nhiều
Thực ra, chúng đang ở thế gần như tuyệt vọng
... nhưng chính lối sống tìm tòi đã mở cho loài habilis những cách mới
vì khi ta ham tìm tòi ta sẽ khám phá những bí ẩn
như tại sao kền kền lại tập trung lại thế kia?
Tất nhiên câu trả lời là chúng tìm thấy thức ăn
Một con eland đã bị giết trên bình nguyên
Xác của nó là món quà từ trên trời rơi xuống
Đó không chỉ là thức ăn
nó còn giàu protein chất béo. Không như boisei
loài habilis ăn thịt.
Thông thường, con đực đầu đàn đến gần cái xác một cách cẩn trọng
nhất là xác còn tươi
Kẻ hạ nó hẳn còn ở đâu đây
Nhưng hôm nay, cơn đói và sự kích động của bầy làm nó mất cảnh giác
dù con đực trẻ này vẫn còn cẩn trọng
nhưng các con người vượn khác cũng đã thấy lũ kền kền
Habilis không phải là loài ăn xác duy nhất ở nơi này
Đối thủ, loài rudolfensis, cũng đã đến kiếm thịt
Habilis và rudolfensis khá giống nhau
và thường đánh nhau giành thức ăn
Khoảng khắc chiến thắng của con đực đầu đàn
Nó dẫn cả bầy tới được với thức ăn
và nghĩ rằng nó đã bảo vệ được thức ăn đó
Bầy trở nên hỗn loạn
không chỉ vì bị mất bữa ăn mà giờ đây còn như rắn không đầu
vì không có ứng cử viên sáng giá kế nhiệm vai trò đầu đàn
bầy habilis lâm vào bước đường cùng
cả bầy chẳng biết làm gì ngoài chờ đợi
và hy vọng sẽ gặp may
Cuối cùng thì mùa khô cũng qua đi
Những hạt mưa đầu tiên làm dịu cả vùng bình nguyên
Loài boisei đôi lúc nhảy múa khi trời mưa
Chẳng ai biết chính xác vì sao
có thể là nó thể hiện sự vui mừng
hoặc là nó không thích bị ướt
nhưng đây là hành vi thường thấy trong các loài vượn thế kỷ 21
Đáng buồn cho loài boisei, cũng như đười ươi hiện đại
chúng chả bao giờ biết làm nơi trú ẩn
loài boisei và loài habilis
có hai cách thức tồn tại hoàn toàn khác nhau
loài habilis tận dụng mọi thứ có thể còn boisei lại phát huy tốt một thứ
đâu là con đường tới tương lai của người vượn?
ta sẽ thừa hưởng gì từ giai đoạn 2 triệu năm này?
Mặc dù lối sống của boisei rất thành công vào giai đoạn đó
nhưng sự thành công chỉ duy trì nếu thế giới xung quanh không đổi
nhưng có một điều ta có thể nói chắc về môi trường hay thời tiết
là chúng không bao giờ ngừng vận động
Ta hãy xem cái gì sẽ tới
Trong vài trăm ngàn năm tới
Cái đã tạo ra sự thay đổi về môi trường ở châu phi
sẽ tiếp tục định hình cho lục địa này
các loài cây mới sẽ xuất hiện các loài vật mới sẽ ăn chúng
lối sống cũ sẽ chết đi cùng với các loài cũ
Với tất cả thay đổi đó
loài boisei sẽ thấy thế giới xung quanh không còn phù hợp nữa
Nhưng hiện tại, tương lai đó còn chưa ai biết
Con đực đầu đàn quay lại bầy...
và thấy có thêm một thành viên
con cái đầu đàn đã chấp nhận con cái mới
và nhẹ nhàng chuyển giao quyền lực
Con đực có lẽ thấy nó cần trang điểm một chút
Lối sống thành công của chúng làm mờ sự thật rằng
chúng đặt tất cả số trứng - khả năng tiến hóa - vào một nơi
Khi chuyên hẳn vào một cái gì, thì bạn rồi sẽ bị tụt hậu
Có lẽ chúng không thích nghi được với sự thay đổi về cây cỏ
hoặc có thêm loài mới khiến cuộc sống khó khăn hơn
nhưng dù sao, nếu ta vượt thời điểm này
một vài ngàn năm
thì sẽ chẳng còn thấy những sinh vật quyến rũ như loài boisei này nữa
Cái duy nhất mà chúng để lại cho hậu thế là
xương hóa thạch
Không còn gì khác từ loài người vượn này nữa
Nhưng vai trò của habilis trong câu truyện của tôi và bạn
thì lại rất khác
Giờ thì lũ kền kền đã ăn no
chẳng còn lại nhiều thịt trên cái xác này nữa
nhưng loài habilis có một vũ khí bí mật
Lối sống tìm tòi, ăn xác của chúng
đã khiến chúng trở nên nhanh nhạy và sáng tạo
và chúng đã có một bước nhảy vọt
Habilis là sinh vật đầu tiên trên trái đất này
biết làm công cụ bằng đá. Đây là một bước tiến rất dài
vì khi có công cụ, chúng có thể ăn nhiều loại thức ăn khác nhau
nhưng trước hết, là phải tìm ra đã...
... đó chính là lúc loài habilis sử dụng vũ khí bí mật thứ hai
Ăn thịt đã cho loài habilis những protein và chất béo cần thiết
để não phát triển
Não của habilis to gần gấp rưỡi so với
của loài boisei
Nói cách khác thì thịt làm cho chúng thông minh hơn
Đủ để biết là sẽ có nhiều cơ hội đuổi được sư tử đi
nếu cùng nhau thực hiện
Thế giới sáng kiến mở ra.
Mặc dù xác con eland đã chẳng còn chút thịt nào nữa
nhưng bữa ăn vẫn còn đó
tủy xương, một trong những thực phẩm bổ dưỡng nhất trên bình nguyên này
Sư tử và kền kền đều không động đến được
nhưng công cụ mới của habilis
dường như là đồ chuyên dụng cho việc này
Bầy cũng đã giải quyết được vấn đề thiếu thủ lĩnh
Con đực trẻ, sau khi tìm được thức ăn cho bầy, đã có vị thế mới
Rất có thể nó sẽ lấy được vị trí đầu đàn
Lối sống cơ hội, tận dụng của loài habilis
cho chúng cơ hội tồn tại trong thế giới luôn thay đổi
Chính hướng đi này sẽ tiếp tục và ảnh hưởng lớn tới chúng ta
Chính loài habilis đã có bước đi kế tiếp trở thành bạn và tôi
Với việc có thể sống theo nhiều cách
chứ không gò bó theo một cách nhất định
nó đã tự giải phóng mình
khỏi những quy luật áp dụng với toàn bộ sự sống trên trái đất
Liệu điều đó có nghĩa rằng loài habilis
sẽ thống trị châu Phi trong thiên niên kỷ kế tiếp?
Có thể bạn nghĩ vậy.
Nhưng phần kết của câu chuyện này lại rất đặc biệt
Khoảng thời gian này hai triệu năm trước
một loài người vượn xuất hiện ở Đông Phi
cũng làm những điều mà loài habilis làm, nhưng tốt hơn
và họ còn các vũ khí khác
điều đó sẽ khiến loài habilis dần dần tới chỗ diệt vong
Đó là Homo egaster...
... đó là những sinh vật mà ta sẽ gặp tiếp theo
trên chặng đường từ vượn thành người
NQK (Subits | HDvnbits.org)